धम्बोझी माध्यमिक विद्यालयका विज्ञान संकायका विद्यार्थीको ढकेरी वनस्पति उद्यानमा अध्ययन भ्रमण ।

नेपालगन्ज । नेपालगन्ज उपमहानगरपालिका–१ स्थित धम्बोझी माध्यमिक विद्यालयका कक्षा ११ र १२ विज्ञान संकायमा अध्ययनरत बायोलोजीका  विद्यार्थीहरूले वनस्पति, जैविक विविधता तथा वातावरणीय संरक्षणसम्बन्धी व्यावहारिक ज्ञान हासिल गर्ने उद्देश्यले ढकेरीस्थित बोटानिकल पार्कको अध्ययन भ्रमण गरेका छन्।

विद्यालयमा अध्ययन गरिने विज्ञान विषयका सैद्धान्तिक ज्ञानलाई प्रत्यक्ष अवलोकन तथा व्यावहारिक सिकाइसँग जोड्ने उद्देश्यले आयोजना गरिएको उक्त अध्ययन भ्रमणमा विज्ञान संकायका विद्यार्थीहरूले ढकेरी बोटानिकल पार्कमा रहेका विभिन्न प्रजातिका वनस्पति तथा बिरुवाहरूको प्रत्यक्ष अवलोकन गरेका थिए। कक्षाकोठामा पुस्तक तथा पाठ्यपुस्तकमार्फत पढ्दै आएका विभिन्न वनस्पतिका बारेमा विद्यार्थीहरूले प्राकृतिक वातावरणमै पुगेर जानकारी लिने अवसर प्राप्त गरेका हुन्।

अध्ययन भ्रमणका क्रममा विद्यार्थीहरूले पार्कमा रहेका विभिन्न प्रजातिका रूख, बोटबिरुवा, औषधीय वनस्पति, जडीबुटी तथा अन्य वनस्पतिहरूको पहिचान, उपयोगिता र वातावरणीय महत्वका विषयमा जानकारी लिएका थिए। वनस्पतिहरूको संरचना, वृद्धि प्रक्रिया, प्रजातिगत विशेषता, संरक्षणको आवश्यकता तथा मानव जीवनसँगको सम्बन्धबारे विद्यार्थीहरूले प्रत्यक्ष रूपमा बुझ्ने अवसर पाएका थिए।

भ्रमणका क्रममा वनस्पति विज्ञ तथा बनस्पति बिभागका ढकेरीका प्रमुख  रामकृष्ण भण्डारीले विद्यार्थीहरूलाई विभिन्न प्रजातिका वनस्पतिबारे विस्तृत जानकारी प्रदान गर्नुभएको थियो। उहाँले बिरुवाको पहिचान, यसको वैज्ञानिक तथा स्थानीय नाम, औषधीय एवं वातावरणीय महत्व, वनस्पतिको संरक्षण र जैविक विविधताको भूमिकाबारे विद्यार्थीहरूलाई जानकारी गराउनुभएको थियो। विद्यार्थीहरूले आफूले देखेका विभिन्न बिरुवाका बारेमा जिज्ञासा राख्दै विज्ञ भण्डारीसँग प्रश्न–उत्तरसमेत गरेका थिए।

वनस्पति विज्ञ भण्डारीले वनस्पति केवल हरियाली र सौन्दर्यका लागि मात्र नभई मानव जीवन, वातावरणीय सन्तुलन, खाद्य सुरक्षा, औषधि, जलवायु तथा जैविक विविधताको संरक्षणका लागि अत्यन्त महत्वपूर्ण रहेको बताउँदै विद्यार्थीहरूलाई वनस्पति संरक्षणमा सचेत र जिम्मेवार बन्न प्रेरित गर्नुभएको थियो। उहाँले स्थानीयस्तरमा पाइने वनस्पतिहरूको संरक्षण र अध्ययनलाई प्राथमिकता दिनुपर्नेमा समेत जोड दिनुभएको थियो। हेमन्त राज काफलेले विद्यार्थीहरुलाई सितलचिनिको बारेमा जानकारी दिएका थिए ।

अध्ययन भ्रमणका क्रममा विद्यार्थीहरूले विभिन्न बिरुवालाई नजिकबाट नियाल्दै तिनका पात, फूल, फल, बोक्रा, डाँठ तथा अन्य विशेषताहरूको अध्ययन गरेका थिए। कतिपय वनस्पतिका उपयोगिता र स्थानीय समुदायले परम्परागत रूपमा गर्दै आएको प्रयोगबारे समेत जानकारी प्राप्त गरेका विद्यार्थीहरूले यस्तो प्रत्यक्ष सिकाइ कक्षाकोठाको पढाइभन्दा फरक र थप प्रभावकारी भएको प्रतिक्रिया दिएका थिए।

विद्यार्थीहरूलाई ढकेरी बोटानिकल पार्कको अवलोकन गराउने तथा अध्ययन भ्रमणलाई व्यवस्थित बनाउन विद्यालयका शिक्षकहरू रुपेश पोखरेल हेमन्त राज काफले र विष्णु शर्माले सहजीकरण तथा समन्वय गर्नुभएको थियो। शिक्षकहरूको प्रत्यक्ष निगरानी र सहजीकरणमा विद्यार्थीहरूले पार्कको विभिन्न क्षेत्रको अवलोकन गर्दै वनस्पति तथा वातावरणसम्बन्धी विषयमा जानकारी संकलन गरेका थिए।

शिक्षकहरूले अध्ययन भ्रमण केवल मनोरञ्जनका लागि नभई विद्यार्थीको ज्ञान, सीप र व्यवहारिक क्षमताको विकास गर्ने महत्वपूर्ण माध्यम भएको बताएका थिए। विशेषगरी विज्ञान संकायका विद्यार्थीहरूका लागि वनस्पति तथा जैविक विविधताको प्रत्यक्ष अध्ययनले उनीहरूको पाठ्यक्रममा आधारित ज्ञानलाई अझ स्पष्ट र व्यवहारिक बनाउन सहयोग पुग्ने विश्वास विद्यालयको रहेको छ।

विद्यालयले विद्यार्थीलाई कक्षाकोठाभित्रको सैद्धान्तिक अध्ययनसँगै प्राकृतिक तथा वैज्ञानिक स्थलहरूको प्रत्यक्ष अवलोकन गराउने उद्देश्यले समय–समयमा यस्ता शैक्षिक गतिविधि सञ्चालन गर्दै आएको जनाएको छ। यस्ता भ्रमणले विद्यार्थीमा अनुसन्धान गर्ने बानी, प्रश्न गर्ने क्षमता, प्रकृतिप्रति रुचि तथा वातावरण संरक्षणसम्बन्धी चेतना विकास गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने विद्यालयको भनाइ छ।

ढकेरी बोटानिकल पार्कमा गरिएको यस अध्ययन भ्रमणले विद्यार्थीहरूलाई नेपालको वनस्पति विविधता र प्राकृतिक सम्पदाको महत्व बुझ्नसमेत सहयोग गरेको छ। पछिल्लो समय जलवायु परिवर्तन, वन विनाश, जैविक विविधताको ह्रास तथा वातावरणीय प्रदूषणका कारण प्राकृतिक स्रोतहरूमा बढिरहेको चुनौतीका बीच विद्यार्थी तहदेखि नै वनस्पति र वातावरण संरक्षणबारे व्यावहारिक ज्ञान दिनु आवश्यक रहेको सहभागी शिक्षकहरूको धारणा थियो।

विद्यार्थीहरूले पार्क अवलोकनका क्रममा विभिन्न वनस्पतिसँग सम्बन्धित जानकारी टिपोट गर्नुका साथै आफूले देखेका र सिकेका विषयहरूलाई आगामी कक्षागत अध्ययनसँग जोड्ने बताएका थिए। उनीहरूले यस्ता अध्ययन भ्रमणले विज्ञान विषयलाई अझ रोचक, जीवन्त र व्यवहारिक बनाएको प्रतिक्रिया दिएका छन्।

धम्बोझी माध्यमिक विद्यालयले विद्यार्थीको सर्वाङ्गीण विकासका लागि शैक्षिक अध्ययनसँगै प्रयोगात्मक सिकाइ, अध्ययन भ्रमण, वातावरणीय सचेतना तथा प्रकृतिसँगको प्रत्यक्ष सम्बन्धलाई पनि प्राथमिकता दिँदै आएको छ। ढकेरी बोटानिकल पार्कको यो अध्ययन भ्रमण पनि विद्यार्थीलाई ‘पढेर मात्र होइन, हेरेर, बुझेर र अनुभव गरेर सिक्ने’ वातावरण प्रदान गर्ने उद्देश्यतर्फको महत्वपूर्ण कदमका रूपमा लिइएको छ।

यस प्रकारका अध्ययन भ्रमणले विद्यार्थीमा वनस्पति विज्ञानप्रतिको रुचि बढाउनुका साथै प्राकृतिक सम्पदाको संरक्षणप्रति जिम्मेवारीबोध विकास गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ। विद्यालय, शिक्षक, विषय विज्ञ र विद्यार्थीबीचको सहकार्यमा सम्पन्न यस भ्रमणले विज्ञान शिक्षालाई व्यवहारिक र अनुसन्धानमुखी बनाउन थप प्रेरणा दिएको छ।